23 maart
Case
Xuansha tekende een cirkel op de grond.
Gushan zei: “Hier kan niemand uit ontsnappen.”
Xuansha was het niet eens met hem.
Gushan vroeg: “Meester, wat denkt u er dan van?”
Xuansha zei: “Hier kan niemand uit ontsnappen.”
Kort
Vandaag hebben we een fundamenteel ecologische zen nodig.
Iets langer
Ik ben er zeker van dat mijn lezing van dit gesprek niet orthodox is. Mijn lezing komt voort uit de tijd en de omstandigheden waarin ik zen probeer te beoefenen. De kans is heel groot dat dit tot een compleet andere lezing leidt dan degene die Xuansha zelf meer dan duizend jaar geleden voor ogen had. Maar voor mij, op dit moment, werkt dit gesprek in elk geval als volgt.
Ik stel me voor dat , wanneer Xuansha een cirkel op de grond trekt, zijn leerling Gushan denkt dat het een beeld is dat uitdrukt dat we eigenlijk één zijn met het heelal. De cirkel lijkt een onderscheid te maken tussen de ruimte binnen de lijn (ons innerlijke zelf, omrdingd door huid) en de ruimte buiten de lijn (de buitenwereld buiten onze huid), maar dat eigenlijk alles tot één grond behoort, één allesomvattende realiteit – én dat de ontwaakte levenswandel erin bestaat dat altijd voor ogen te houden. Iets gelijkaardigs vind je ook in ensos, of gecalligrafeerde lege cirkels, die zo'n beetje het logo van het zenboeddhisme zijn geworden. Dus hoeveel gewicht je ook hangt aan onderscheid, in werkelijkheid behoren we tot één naadloze realiteit, waaraan niemand kan ontsnappen. Dat zien, zou dan het diepste zen-ontwaken zijn.
Xuansha is het daar niet mee eens. Er is meer te halen in een zenleven dan dat. Althans, dat denkt hij in mijn lezing. Vreemd genoeg herhaalt hij Gunsha's zin wel letterlijk als het juiste antwoord. Waar heeft hij het dan over? Waaraan kunnen mensen niet ontsnappen? Het is natuurlijk waar dat we fundamenteel allemaal tot de kosmos horen. Maar misschien zijn er andere, zelfs betere manieren om te ontwaken. Misschien gaat het niet per se over de eenheid van de grond binnen de cirkel en de grond buiten de cirkel. Misschien gaat het over de cirkel zelf. Het dunne lijntje dat Xuansha trok.
Wat kan dit betekenen? Mij doet Xuansha's dunne cirkel onvermijdelijk denken aan het dunne vliesje dat rond de Aardbol ligt en waar alle leven op te vinden is. De huid van de Aarde, tussen de onleefbare inwendige van de Aarde en de onleefbare ruimte boven de atmosfeer. Wat we ons ook indenken over de verlichting, overstijging, ontwaken of bevrijding, we zullen er altijd mee rekening moeten houden dat wij kinderen van dit dunne velletje zijn. Dat dunne velletje maakt een moeilijke tijd door. Door menselijk gedrag. Als onze zen daar geen prioriteit aan geeft, maakt ze weinig kans om relevant te zijn voor onze tijd.
Voor de hele reeks, klik hier.
Als je deze teksten ook in de praktijk wil brengen, kun je deelnemen aan de online ZIT-sessies.