Donderdag 27 maart
Case
Vreugde, als factor van ontwaken is: “Grootmoeders geest is vriendelijk, het bloed druipt.”
(Dogen, Sanjushichi Hon Bopai Bunpo)
Kort
Niets zo vreugdevol als mededogen. Niets zo stoer ook.
Iets langer
Deze zin lijkt eerder thuis te horen in een Japanse horrorfilm dan in deze zennotities. “Grootmoeders geest is vriendelijk, het bloed druipt”. Maar Dogen gebruikte ze wel degelijk om de vreugde te beschrijven die deel uitmaakt van de zeven factoren van verlichting. Het volgt op de de factor van energiek enthousiasme. Hoe rijm je dat?
Over vreugde ging het onlangs nog in een van de vorige notities. Toen ging het erom dat je, door intens te focussen op je ademhaling, vatbaar kunt worden voor een vreugde die niets te maken heeft met successen behalen of leuke dingen doen. Wat is de rol van vreugde in dit rijtje van factoren van verlichting? En waarom gebruikt Dogen daar zo'n rare beelden voor?
Die vriendelijke grootmoeder kunnen we nog wel plaatsen. Dogen vond de grootmoederlijke geest (robashin) heel belangrijk voor een zenbeoefenaar. De archetypische grootmoeder is gewoonweg blij als ze haar kleinkinderen ziet. Ze is niet blij dat de kleinkinderen het goed doen op school, of dat ze rijk zijn geworden. Ze is gewoonweg blij dat ze er zijn, dat ze hen ziet, en dat ze hen misschien iets kleins kan geven. Zo, suggereert Dogen, bejegent een ideaal zenmens alles en iedereen. Dit is niet per se een vreugde die je overvalt. Je kunt ze ook opwekken, ervoor kiezen om dit je standaard insteek te maken. Zo wordt ze een factor van verlichting.
Maar wat met dat druipende bloed? Ik denk dat we daar twee richtingen mee uit kunnen. Het kan een (nogal heftig) beeld zijn voor het feit dat de grootmoederlijke geest niet per se betekent dat je een watje wordt. Mededogende vreugde kan ook fors zijn. Grootmoeder kan ook lachen om een kapotte knie van een wenend kleinkind, om aan te geven dat het allemaal niet zo erg is. Zodat het kind kan opgroeien in plaats van een ruggengraatloos wezen te blijven. De grootmoederlijke vreugde kan er op die manier een zijn die iemand aanzet om niet bang te zijn om volwassen te worden. Om het leven met meer moed én vreugde aan te gaan.
Ik stel me ook voor dat het 'druipende bloed' op het leed in de wereld slaat. Mededogen is dan vanuit een grond van vreugde durven kijken naar het leed, en de energie van de vreugde inzetten. Om niet weg te kijken, niet te ontsnappen in een fantasietje, en te durven onderzoeken waar je kunt helpen, en kunt bijdragen aan een vreugdevollere wereld. Om vreugde een factor van de verlichting van de hele wereld te maken. In plaats van die energie en die vreugde helemaal op te eisen voor je eigen ongestoorde zen-gevoel. Om egocentrische feelgood-zen in te wisselen voor een what-can-I-do-for-you-zen. Die is in de praktijk eindeloos vreugdevoller. Onze wereld is er dringend aan toe.
Voor de hele reeks, klik hier.
Als je deze teksten ook in de praktijk wil brengen, kun je deelnemen aan de online ZIT-sessies.